En Yaygın Yaptığımız Türkçe Yanlışları- Halil Naci Ergölen

Yazı Dükkanı yazar arkadaşların dikkatine:

Türkçe yazı kurallarını topluca anımsatacağımız ve her zaman bir başvuru kaynağı olarak kullanabileceğimiz  TÜRKÇE YAZIM KURALLARI dizimize en yaygın olarak yaptığımız yanlışlardan başlıyoruz.

Tümce içinde ve sonunda kullandığımız noktalama işaretlerinden sonra mutlaka bir boşluk bırakmalıyız.

İKİLEMELER

Anlatımı güçlendirmek, anlamı pekiştirmek için aynı sözcüğün tekrarlanmasıyla veya yakın ya da karşıt anlamlı sözcüklerin yan yana kullanılmasıyla oluşan sözcük grubuna “ikileme” denir.

yavaş yavaş, sabah sabah;

akıllı uslu, güçlü kuvvetli, mal mülk, ar namus, ev bark, doğru dürüst;

iyi kötü, gece gündüz, er geç, acı tatlı;

eğri büğrü, eski püskü, ufak tefek, yırtık pırtık;

ıvır zıvır, abur cubur, karman çorman, allak bullak;

şırıl şırıl, şangır şungur, gacır gucur, rap rap, horul horul;

şaka maka, çatal matal, oyun moyun, para mara…

UYARI:

İkilemeyi oluşturan sözcükler ayrı yazılır. İkilemeyi oluşturan sözcüklerin arasına hiçbir noktalama işareti konmaz.

NOT:

Zaman içerisinde kalıplaşarak birleşik sözcük olmuş ikilemeler bitişik yazılır.

civciv, cızbız, çerçöp, fısfıs, şipşak, çatapat, kurusıkı, çıtçıt…

DE DA YAZIMI

Türkçede yazımı en çok karıştırılan ve metinlerde hata olarak en çok rastladığımız yazım kurallarının başında “de da” bağlacı ile “-de, -da” bulunma eki gelmektedir.

Bağlaç olan de, da

Bağlaçlar adından da anlaşılacağı gibi sözcükleri ya da tümceleri birbirine bağlayan sözcüklerdir. Sözcük olduğuna göre bağlaç olan “de, da“nın ayrı yazılacak demektir. Bağlama görevi yaparken aynı zamanda bunlar arasında “benzerlik, eşitlik, katılma” gibi anlam ilişkileri de kurmaktadır.

Ör.

Ali de bize geldi.

Koşup da terleme.

UYARI:

  1. Bağlaç olan “de, da” hiçbir zaman “te, ta” şeklini almaz.
  2. Bitişik yazılmadığından özel isimlerden sonra kesmeyle ayrılmaz.
  3. Kimi tümcelerde “de, da” yerine “bile, dahi” getirilebilir.
  4. Ya sözüyle birlikte kullanılan da ayrı yazılır: ya da

Bulunma (Durum) Eki Olan -de, -da

İsmin durum (hal) eklerinden biri olan “-de, -da” geldikleri sözcüğe bitişik yazılarak tümcede bulunma, kalma anlamlarına gelir.

Geldiği sözcüğe bitişik yazılır.

Büyük ünlü uyumuna ve ünsüz benzeşmesi kuralına uyar.

Ör.

Kalemim evde kalmış.

Masada iki tabak vardı.

Gökte yıldızlar pırıl pırıldı.

Sokakta hiç ses yoktu.

DİKKAT: Tümcede “de”nin ayrı mı, bitişik mi yazılacağına karar veremediysek;

  1. Bir tümceden “de, da”yı çıkardığımızda tümcenin anlamı bozuluyorsa bu durum eki olan “-de, -da” demektir. Bitişik yazılması gerekir:

Televizyonda çok güzel bir film var. (Anlamlı)

Televizyon çok güzel bir film var. (Anlamsız)

2. Eğer anlamda bir bozulma meydana gelmiyorsa bu bize, “de, da”nın bağlaç olduğunu belirtir ve önceki sözcükten ayrı yazılması gerekir.

Gazete de bir kitle iletişim aracıdır.

“Kİ”NİN YAZIMI

Türkçede üç farklı “ki” vardır:

  1. Bağlaç olan ki (Ayrı yazılır.)
  2. Önad (sıfat) olan -ki (Bitişik yazılır.)
  3. İlgi zamiri -ki (Bitişik yazılır.)

1. Bağlaç Olan “ki”: Ayrı yazılır.

*Bağlaçlar bir sözcüktür ve sözcükler ayrı yazılır:

Ör. Türküyü öyle içten söyledi ki çok duygulandım.

*Ses değişimine uğramaz: (kı, ku, kü) olmaz.

*Bazen tümceye “neden-sonuç, açıklama, şart, şaşma, o anda, pekiştirme” gibi çok çeşitli anlam ilgileri katar.

Ör. Hasan ki iyi ustadır. (pekiştirme)

Günü kötü geçmiş ki çok kızgın görünüyor. (neden-sonuç)

İnsan çalışmalı ki sınavı kazansın.(şart)

Bir baktım ki ortalıkta kimse kalmamış. (şaşma)

Evden çıkacaktı ki telefon çaldı. (o anda)

Arabayı o çizmiş olabilir mi ki?(kuşku)

Sana iş buldum ki kimseye muhtaç olmayasın. (amaç-sonuç)

Geç saatlere kadar çalışmış olmalı ki sabah uyanamamış. (tahmin)

*Sadece kalıplaşmış şu sözcükler de bitişik yazılır: belki, çünkü hâlbuki mademki, meğerki oysaki sanki.

*Genellikle eylem (fiil) olan sözcüklerden sonra kullanılır.

NOT: Bağlaç olan “ki”yi diğerleriyle karıştırmamak için “ki”yi cümleden çıkartırız. Tümcenin yapısında bozulma olmazsa bu “ki” bağlaçtır.

Ya da “ki”den sonra “-ler” ekini getiririz, bu ek uygun düşmezse

oradaki “ki”nin bağlaç olduğunu anlarız.

Ör. Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini.

Duydum, unutmuşsun gözlerimin rengini.(Anlam bozulmadı.)

2. Önad (Sıfat) Olan “-ki”: Önceki sözcüğe bitişik yazılır.

  • Eklendiği sözcüğü önad (sıfat) yapar, sonrasında bir isim gelir.

Ör.  Akşamki yemek lezzetliydi.

*Bulunma hal eki olan “-de, -da” ekleriyle  “-deki, -daki” şeklinde kalıplaşmış kullanımları da vardır.

Ör. Evdeki hesap çarşıya uymaz.

*Eklendiği sözcüğe göre ses değişimine uğrayabilir.

Ör.  Dünkü yağmur sele dönüştü.

3. İlgi(Aitlik) Zamiri Olan “-ki”: Önceki sözcüğe bitişik yazılır.

* Bir ismin yerine kullanılır.

Ör. Benimki güzel yazıyor. (“ki” kalem isminin yerini tutmuş.)

Onunki sana büyük gelir. (“ki” kazak isminin yerini tutmuş.)

SORU EKİ MI / Mİ / MU / MÜ’NÜN YAZILIŞI

* Bu ek her zaman ayrı yazılır ve kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne bağlı olarak ünlü uyumlarına uyar.

Ör.  Baktın mı? Sen de mi geldin?

Olur mu? İnsanlık öldü mü?

* Soru ekinden sonra gelen ekler, bu eke bitişik olarak yazılır.

Ör. Verecek misin? Okuyor muyuz? Çocuk muyum?

Gelecek miydi? Güler misin, ağlar mısın?

 

Hazırlayan: Halil Naci Ergölen

Türk Dil Kurumu Yazım Kılavuzundan yararlanılmıştır.

8

Bu yazıyı da okuyabilirsiniz

Aralık Kapıdan Sızanlar Suzan Kuyumcu (1. Bölüm)

Öykü

3 Yorumlar

  1. Yavuz Yorulmaz

    Elinize sağlık.

    2
  2. Teşekkürler öğretmenim 👏👏👏

    3
  3. Nurettin Şenol

    Saygın Halil Naci ERGÖLEN, WEB Sitemizde yaptığınız bu çalışma için sizi içtenlikle kutluyorum. Sağ olun, var olun.

    4

Bir cevap yazın