Haremin Bohçacısı Ester Kira

Okullarımızda okutulan tarih kitaplarında bize anlatılmayan konulardan söz etmeye çalışıyorum, dilimin döndüğünce. Bundan önceki yazımda Kanuni Sultan Süleyman döneminde sarayda çok etkili olan, Süleyman’dan sonra tahta geçen 2. Selim zamanında gücünün doruğuna ulaşan Seferad Yahudisi Banker Yasef Nassi’den söz etmişim.

Bu yazıda da, Kanuni Sultan Süleyman döneminde saray çevresine girmiş, izleyen yıllarda Osmanlı yönetim katında ve devletin dış ilişkilerinde önemli roller üstlenmiş iki tarihi kişilikten bahsedeceğim; Bunlardan birincisi Osmanlı’nın Venedik nezdindeki elçiliğine kadar yükselmiş Salamon Ben Natan Eskenazi, ikincisi ise Hanım Sultanlar yönetimi zamanında Safiye Sultan’ın İtalya ve Venedik ile ilişkilerini yürütmüş olan haremin bohçacı kadını Ester Handali. İsimlerden de anlayacağınız gibi ikisi de Yahudi.
Sitedeki başka bir yazıda Yasef Nassi’yi yazdığımı söylemiştim. Gerek o yazıda ve gerekse şimdi okuyacağınız yazıda;  anlattıklarımı her hangi bir Yahudi düşmanlığı ya da Yahudi ön yargısı ile değil, tarihsel olguları kaynaklara dayanarak ve olabildiğince işin magazin kısmına dokunmadan tarafsız bir şekilde yazıyorum.

1520-1602 yılları arasında yaşayan Salomon Ben Natan Eskenazi, aslen Alman asıllıdır. Bir süre Polonya’nın Krakov şehrinde tıp okudu ve Polonya kralı 2. Sigismund’un doktorluğunu yaptı. Hangi nedenle İstanbul’a yerleştiğini bilmiyorum ama İstanbul’a yerleşince Venedik elçiliğinin hizmetine girmiştir. Sokollu Mehmet Paşanın sadrazamlığı sırasında Venedik ile olan bir diplomatik sürtüşmede çözümün Osmanlı lehine gelişmesi için çaba gösterince, Sokollu’nun güvenini kazandı.
Sokollu ile aralarında oluşan ilişki, aslında Venedik elçiliğine bağlı olan Eskenazi, Osmanlı cephesine transfer oldu. Sokollu onu Venedik ile olan görüşmeleri yapmaya, ilişkileri yönetmeye memur etti. İstanbul’daki elçiliğine bağlı olarak Eskenazi’yi çalıştırmakta bir beis görmeyen Venedik, bu kez Yahudi olduğu gerekçesiyle Eskenazi’yi muhatap almak istemedi. Ama Osmanlı bu konuda dirayetli davranınca, elçilik statüsünü kabul etmek zorunda kaldı.

Eskenazi Venedik’e gitti. Bu arada Venedik hâkimi Moncenigo Yahudileri kovmaya çalışıyordu. Eskenazi, Yahudilerin Osmanlı devleti içindeki ayrıcalıklı konumları yüzünden Osmanlı ile ilişkiler açısından Venedik’in kendi Yahudilerine iyi davranması gerektiği konusunda senatoyu ikna etmeyi başardı. Yahudileri kovma kararı kaldırılınca Osmanlı ve Venedik arasında barış anlaşması da imzalandı.

17. yüzyılın ortalarında İstanbullu Yahudi bir kadın betimlemesi.

Salomon ben Natan Eskenazi Polonya kralının seçilmesinde, Osmanlı ile Fransa arasında oluşan soğuk ilişkilerin giderilmesinde de etkili oldu. İspanyolların rüşvet teklifini geri çevirerek, Osmanlı ile İspanya arasında yapılacak anlaşma metnini Osmanlı lehine olarak hazırladı.

Yahudilerin Süleyman zamanından başlayarak, oğlu Sarı Selim’in Yahudi asıllı eşi Afife Nurbanu Sultan’ın da etkisiyle doruğa çıkan Osmanlı yönetimi nezdindeki ağırlıkları 3. Murat döneminde ciddi bir krizle karşı karşıya kaldı. Osmanlı ekonomik kriz yaşarken, Yahudilerin sahip oldukları varsıllık göze batıyordu. Yönetim içindeki Yahudi ağırlığının bir de karşı lobisi vardı ve yeniçeriler bu konuda fazlasıyla duyarlıydılar. Kesin olmayan bilgilere göre 3. Murat’a bir Yahudi kadının 40 000 duka değerinde bir ziynet eşyası taktığını fısıldadılar. Çok sinirlenen Murat, imparatorlukta yaşayan bütün Yahudilerin katli emrini verdi. Eskenazi ve biraz sonra sözünü edeceğimiz bohçacı Ester zorlu çabalarla emri yumuşatabildiler. Sadece  Yahudilerin ipek giymesinin yasaklanması ile yetinildi.
Sokollu’nun ölümünden sonra  Eskenazi  3. Mehmet zamanında Sadrazam Ferhat Paşa’nın danışmanı oldu. Sarayda devlet adamları arasında etkili bir kişi öldüğünde ya da bir şekilde gözden düştüğünde etrafındakiler de ortadan yok olur ama Eskenazi’nin Sokollu’dan sonra da görevine devam etmesi ve etkili konumunu sürdürmesi, onun herhangi bir ototriteye  angaje olmadığını ve liyakatini gösteriyor. 3. Mehmet zamanında yüksek dereceli Osmanlı yöneticileri yanlarına Yahudi danışmanı alma geleneğini devam ediyorlar. Biliyorsunuz, bu adet Yasef Nassi ile başlamış ve Eskenazi, Ester gibi isimlere yol açılmıştı. Salomon ben Natan’ın kardeşi de İbrahim Paşa’nın danışmanlığını yapıyordu. Salomon ben Natan Eskenazi öldükten sonra da, eşi Bula Eksati Eskenazi, 3. Mehmet’i ve sonra 1. Ahmet adıyla padişah olacak Şehzade Ahmet’in çiçek hastalığını tedavi etmişti.

Gelelim Ester Handali’ ye.

Osmanlı haremindeki kadınlar kapalı duvarların arasında adeta bir esir hayatı yaşarlardı. 16. yüzyılda, hareme girip çıkanlar arasında bugünkü bohçacılar benzeri Yahudi kadınlar vardı. Tabi harem tamamen dış dünyadan izole edildiği için, bu Yahudi kadınların ürün yelpazesi çok genişti ve haremin dışarıdaki dünyayla ilişkisi sadece bu kadınlar üzerinden gerçekleşiyordu. Bu kadınlara “Kira” denirdi.

Bunların en ünlüsü de kuşkusuz Ester  Kira’dır. İstanbul tüccarlarından Eliya Handali’nin karısıydı ve bu yüzden hareme bohçacılık yapıyordu. Önce Hürrem, daha sonra Nurbanu hatun ve 3. Murat’ın eşi Venedik asıllı Safiye Sultan ile olan sırdaşlığı nedeniyle, kocasından sonra aile işini devam ettiren Ester’in devlet içindeki etkinliği de giderek arttı. Safiye Sultan, hanım sultanlar geleneğinden güçlü bir kadındı ve bir dönem boyunca Osmanlı’nın tüm yönetimini üstlenmişti. Safiye Sultan’ın İtalya ve Venedik ilişkilerini Ester Kira sağlıyordu. Baş haseki devlet yönetince dış işleri bakanı da bohçacı kadın oluyor haliyle. 1580’de Venedik ile yapılan anlaşmada Venedik lehine önemli kazanımlar elde eden Ester Handali’ye Venedik kentinde kendi adına piyango düzenleme imtiyazı verdiler.

Sandor Alexander Svoboda – Haremde Alışveriş 19. Yüzyıl Yağlı boya

Ester Kira saraydaki ilişkileri ve etkisi nedeniyle, rüşvet karşılığı tayin, atama, imtiyaz, bahşiş, arpalık dağıtılması konularında çalışıyordu. Hatta işi Sipahi beyliklerinin dağıtılmasına kadar vardırdı. Ester ve üç oğlu servetlerini giderek artırdılar. Ester büyük oğluna İstanbul gümrüğünün yönetimini de almıştı. Bu durum zaten mali sıkıntılar içinde bunalan İstanbul halkının, yöneticilerin ve sipahilerin ilgi odağındaydı.

Ester Kira maliyeye de el attı ve sipahi aylıklarının ödenmesi işleri de Kira’ya verildi. 1590’da sipahi aylıklarını eksik ölçü ile ödenince, büyük bir sipahi isyanı patlak verdi. Sipahiler Safiye Sultan’ın oğlu 3. Mehmet’ten Ester Kira’yı halletmek için izin elde ettiler.

3. Mehmet

Kendisinin rüşvetle belediye başkanı yaptırdığı Halil Paşa’nın konağına saklanan Kira’nın yeri bulununca Halil Paşa’da sipahilere direnemedi ve Kira Handali’yi sipahilere verdi. Sipahiler Ester Kira’yı ve iki oğlunu parça parça ettiler. Parçaları da rüşvetle unvanlar almış devlet büyüklerinin kapılarına çivilediler. Fazla ayrıntıya girmiyorum. Mustafa Efendi isimli bir tarihçinin yazdığı Tarih-i Selaniki eserinde ayrıntılı olarak anlatılır. Parçaladıkları cesetleri bir süre at meydanında köpeklere yedirmişler, daha sonra da yakmışlar. Yalnız bir oğlu her nasılsa bu katliamdan sağ çıkmış. Son anda kelime-i şahadet getirdiği için bırakıldığı söylenir. Mustafa Efendi’ye göre onun gösterdiği yerde Ester Kira’nın hazinesi de bulunmuş.

Sitemizdeki Yasef Nassi yazısını okumak isterseniz buraya tıklayınız.

Her hakkı saklıdır. Yazı Dükkanı Akademisi sitesi kaynak gösterilmeden kısmen ya da tamamen kullanılamaz.

Kaynaklar:

Tarih-i Selániki Prof. Dr. Mehmed İpşirli yayını, sayfa: 856

Nurbanu Sultan – Nazım Tektaş

Şalom Gazetesi (Ester Handali için)

Şalom Gazetesi  (Eskenazi için)

 wikipedia (Ester Handali için)

wikipedia (Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Yahudilerin Tarihi maddesi)

SERDAR HAKYEMEZOĞLU
6

Bu yazıyı da okuyabilirsiniz

Fakir Dedik Sürüldük/ Barış Dedik Öldürüldük… Hatice Altunay

Anı

4 Yorumlar

  1. SEHRİBAN

    Çok bilgilendirici tarih yazınız için teşekkürler.
    Yeni bir bilgi öğrenmek ya da bilineni pekiştirmek güzel bir şey . Yüreğinize SAĞLIK ARKADAŞIM

    0
  2. Fevziye Şimdi
    Fevziye Şimdi

    Yasef Nassı yazınızı da ilgiyle okumuştum. Ester Kira’yı bilmiyordum. Dışarıdan bir bohçacı kadının saray üzerinde bu kadar etkili olması ilginç. Aynı zamanda yapılan vahşeti ise aklım almıyor. Teşekkürler paylaşımınız için.

    2
  3. Şerif Kaya

    Araştırma emeğinize ve yüreğinize sağlık sevgili dostum. Son iki tarihi olayları araştıran tazılarınızla, tarihe farklı bir pencereden bakma olanağı sağladınız bize. Yoksa Okullarda okuduğumuz Emin Oktay’ın “ ne kadarı gerçek!” tarihi ile tarihi öğreniyor olacaktık. Resmi tarih erki elinde bulunduranların istediklerini yazar. Halbuki tarihi gerçeklere tanık olanların anlattıkları bu olaylara tanık olanların “anı notları; gezginlerin, gezi notlarını da gözününde bulundurmak gerek.Gerçekler her zaman gün yüzüne çıkar da önemli olan o gerçeklerle yüzleşme erdemidir. O “erdemi” göstermeyenler tarih boyunca o “kamburla “ yaşarlar ki o kamburdan dolayı dik duramadıklarından dolayı ilerilerini hiç göremezler!

    1
  4. Ethem Arı

    Ester Kira ile ilgili bilgim yoktu. Öğrenmiş oldum. Yahudi kültüründe kadın önemlidir. Ailede çocuklar üzerinde anne etkilidir. Buna “anaerkil” diyebilir miyiz? Bilmiyorum.
    Konunun dışında bir yorum yazacağım. Yahudilerle ilgili
    ama yinede konu dışı. Bazı kaynaklarda Sümerler’in aşamalı olarak tek Tanrı’ya yöneldiklerini, diğerlerine de kıyamayıp şeytan, melek, azrail benzeri görevler yüklettiklerini sezinleyen Abraham-İbrahim, güzelliği dillere destan eşi Asyiye’yi (Bazı kaynaklarda Sera) yanına alarak Mezopotamya’dan kalkar Mısır’a gider. Yolda eşine kendisini kızkardeşi olarak tanıtacağını, bu doğrultuda davranması gerektiğini tembihler. Mısır’a varınca Asiye’nin dillere destan güzelliğini duyan Firavun, İbrahim’den Asiye’yi eş olarak ister. İbrahim bunun karşılığında başlık olarak yüzlerce koyun, keçi, deveyi alarak Kenan ülkesine (Filistin) yerleşir. Kurban ritüeli ile hayvanları pazarlayarak zengin olur. Ne var ki, bu hayvanlar Kenan ülkesini çöle çevirirler. Böyle olunca Yahudiler Dünya’ya dağılırlar. Sonradan Yahudi inancını seçen Hazar Tükleri bu konunun dışında. Bununla ilgili kaynak bilen var mı?

    6

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir